Alerji ve Besin İntoleransı: Aralarındaki Fark Nedir?
Besin tükettikten sonra ortaya çıkan şişkinlik, kaşıntı, döküntü, karın ağrısı ya da nefes darlığı gibi belirtiler birçok kişide aynı soruyu doğurur:“Bu bir alerji mi, yoksa intolerans mı?”
Bu iki kavram günlük hayatta sık sık birbirinin yerine kullanılsa da aslında aynı şey değildir. Klinik olarak benzer belirtiler gösterebilseler de, ortaya çıkış mekanizmaları, tanı yöntemleri ve yönetimleri birbirinden farklıdır. Bu ayrımı doğru yapmak, hem gereksiz besin kısıtlamalarını önlemek hem de ciddi sağlık risklerini fark etmek açısından oldukça önemlidir.
Besin alerjisi ve besin intoleransı arasındaki temel fark
En kısa haliyle söylemek gerekirse:
- Besin alerjisi, bağışıklık sisteminin belirli bir besine karşı aşırı tepki vermesidir.
- Besin intoleransı ise bağışıklık sistemiyle ilişkili olmayan, çoğunlukla sindirim veya metabolizma kaynaklı bir durumdur.
Yani birinde vücut besini “tehlikeli” olarak algılar, diğerinde ise o besini sindirmekte veya tolere etmekte zorlanır.
Bu nedenle aynı belirti herkeste aynı anlama gelmez. Örneğin bir kişide süt içtikten sonra gelişen tablo gerçek bir süt proteini alerjisi olabilirken, başka bir kişide yalnızca laktoz intoleransı olabilir.
Besin alerjisi nedir?
Besin alerjisi, belirli bir besinin tüketilmesinden sonra bağışıklık sisteminin o besindeki proteine karşı anormal ve aşırı bir yanıt vermesiyle ortaya çıkar. En sık görülen mekanizma IgE aracılı alerjik reaksiyonlardır.
Bu durumda bağışıklık sistemi ilgili besin proteinini zararlı olarak algılar ve ona karşı IgE antikorları üretir. Bu antikorlar mast hücreleri ve bazofillere bağlanır. Besinle tekrar karşılaşıldığında histamin ve benzeri mediatörler salınır; sonuç olarak alerjik belirtiler ortaya çıkar.
Besin alerjileri nasıl sınıflandırılır?
Besin alerjileri temel olarak üç grupta değerlendirilir:
1. IgE aracılı besin alerjileri
Genellikle besin tüketiminden kısa süre sonra ortaya çıkar. Belirtiler hızlı gelişir ve bazen ağır olabilir.
2. IgE aracılı olmayan besin alerjileri
Belirtiler daha geç başlar ve çoğunlukla gastrointestinal sistemle ilişkilidir.
3. Karma mekanizmalı besin alerjileri
Hem IgE hem de diğer immünolojik mekanizmalar birlikte rol oynar.
Besin alerjisi ne kadar sık görülür?
Güncel çalışmalar besin alerjisinin özellikle çocukluk çağında daha sık görüldüğünü göstermektedir. Genel olarak:
- çocuklarda yaklaşık %6–8
- yetişkinlerde ise yaklaşık %3–5
oranında görüldüğü bildirilmektedir.
Toplumda besinlere karşı reaksiyon bildiren kişi sayısı bundan daha yüksek olsa da, her reaksiyon gerçek alerji anlamına gelmez. Bu nedenle yalnızca semptom varlığına bakarak tanı koymak doğru değildir.
En sık alerji yapan besinler hangileridir?
Besin alerjisine en sık neden olan gıdalar şunlardır:
- inek sütü
- yumurta
- yer fıstığı
- ağaç yemişleri
- buğday
- soya
- balık
- kabuklu deniz ürünleri
Bazı alerjiler özellikle çocukluk döneminde zamanla düzelebilir. Ancak yer fıstığı ve ağaç yemişi alerjileri çoğu zaman daha kalıcıdır.
Besin alerjisinin belirtileri nelerdir?
Besin alerjisi çok farklı şekillerde ortaya çıkabilir. Belirtiler bazen hafif olurken bazen hayati risk oluşturabilir.
Cilt belirtileri
- ürtiker
- kaşıntı
- kızarıklık
- anjiyoödem
Sindirim sistemi belirtileri
- bulantı
- kusma
- karın ağrısı
- ishal
Solunum sistemi belirtileri
- öksürük
- hırıltı
- nefes darlığı
Ciddi tablo: Anafilaksi
Bazı durumlarda besin alerjisi anafilaksi adı verilen, hızlı gelişen ve yaşamı tehdit edebilen ciddi bir reaksiyona yol açabilir. Bu tablo acil tıbbi müdahale gerektirir.
Besin alerjisi nasıl teşhis edilir?
Besin alerjisinde tanının temeli iyi alınmış klinik öyküdür. Hangi besin sonrası, ne kadar sürede, hangi belirtilerin geliştiği dikkatle değerlendirilmelidir.
Tanıda kullanılan başlıca yöntemler şunlardır:
Deri prick testi
Sık kullanılan bir testtir. Ancak testin pozitif çıkması, tek başına kesin alerji var demek değildir.
Spesifik IgE testleri
Kanda belirli besinlere karşı oluşan IgE antikorları ölçülür.
Oral besin provokasyon testi
Şüpheli besinin kontrollü koşullar altında verilerek reaksiyon gelişip gelişmediğinin izlenmesidir. Günümüzde kesin tanıda altın standart kabul edilir.
Burada önemli nokta şudur:Test sonucu değil, test sonucu ile klinik öykünün birlikte değerlendirilmesi tanı koydurur.
Besin alerjisinde tedavi nasıl yapılır?
Besin alerjisinde temel yaklaşım, alerjen besinin diyetten çıkarılmasıdır. Ancak bu süreç mutlaka kontrollü şekilde yönetilmelidir. Çünkü gereksiz kısıtlamalar özellikle çocuklarda büyüme-gelişmeyi, yetişkinlerde ise beslenme kalitesini olumsuz etkileyebilir.
Besin alerjisinde yönetimin temel adımları şunlardır:
- alerjen besinden kaçınmak
- etiket okumayı öğrenmek
- çapraz bulaş riskini azaltmak
- acil durum planı oluşturmak
- anafilaksi riski olan kişilerde adrenalin oto-enjektörü bulundurmak